CZY KRAKÓW MA POŻYTEK Z KLUBU FILATELISTYCZNEGO „CRACOVIANA”? Cz.1

JERZY DUDA

Prezes OKF „Cracoviana”

CZY KRAKÓW MA POŻYTEK

Z KLUBU FILATELISTYCZNEGO „CRACOVIANA”?

Cz.1

Pod pojęciem cracoviana rozumie się;„dokumenty, rękopisy, druki itp. o Krakowie, dotyczące Krakowa”. Dla kolekcjonerów czyli bibliofilów, numizmatyków, kartofilów,

były to wydawnictwa, w tym książki, przewodniki, czasopisma, plany, druki ulotne, również archiwalia, ale także monety i medale oraz widokówki. Temat „Kraków” i „cracoviana”

nie mógł ujść uwadze filatelistów, dlatego na początku 1969 roku powstała inicjatywa utworzenia Klubu Zainteresowań „Cracoviana”, a wraz z nim zainteresowanie członków znakami pocztowymi i współpocztowymi w tym także całostkami i „całościami pocztowymi”.

Za datę powstania przyjęto dzień zatwierdzenia regulaminu Klubu przez Zarząd Okręgu Krakowskiego Polskiego Związku Filatelistów. Inicjatorem powołania klubu był Andrzej Lipski. Zebranie konstytucyjne odbyło się dnia 16 czerwca 1969 roku na którym wybrano zarząd Klubu. Członkami zarządu zostali znani krakowscy filateliści, wspomniany już Andrzej Lipski, Janusz Adamczyk i Tadeusz Broda. Klub powstał w okresie wzrostu zainteresowania kolekcjonerów znaczków filatelistyką tematyczną, a także zbiorami regionalnymi. Zbiór regionalny miał z definicji „przedstawiać całą działalność poczty danego regionu, która to działalność znajdowała swe odbicie w filatelistyce”. Widziano w tych zbiorach społeczną misję „umożliwiającą lepsze poznania regionu od strony zachodzących przemian społeczno-politycznych, historii, geografii i zabytków”. Klub przez wiele lat wydawał Biuletyn odbijany na dostępnym wówczas powielaczu.

Jednym z pierwszych, który opracował zbiór regionalny dotyczący Krakowa był założyciel klubu „Cracoviana” Andrzej Lipski. Jego zbiór przygotowany w końcu lat sześćdziesiątych XX wieku składał się ze 147 znaczków pocztowych, 11 całostek pocztowych, 75 kart pocztowych, 336 krakowskich ostemplowań pocztowych (z szeregiem odmian). Szczegółowy wykaz walorów z opisami ukazał się w odcinkach w Biuletynie Klubu Cracoviana, a następnie drukiem w książce Krakowski ruch filatelistyczny 1893 – 1968 wydanej w 1968 roku. W tym samym opracowaniu znalazły się również artykuły; Henryka Brancewicza Kraków na znaczkach pocztowych oraz Józefa Machowskiego Poczta

w podwawelskim grodzie.

Idea zbioru regionalnego opartego na kolekcjonowaniu znaczków i znaków pocztowych ujętych i opisanych w dostępnych katalogach była do przyjęcia jedynie przez niektórych członków Klubu. Przez innych była krytykowana uznawana za mało interesującą, gubiącą przewodnią myśl zbioru regionalnego i dająca w efekcie zbiory mało ciekawe. Sprawy „zawartości” zbioru i formy jego prezentacji na pokazach i wystawach stały się przedmiotem dyskusji wewnątrz klubowej. Dyskusje zapoczątkował jeden ze współorganizatorów Klubu, Janusz Adamczyk, wieloletni sekretarz, później prezes Klubu, obecnie jego Honorowy Prezes.

W Biuletynie Klubu Cracoviana w 1970 roku opublikował artykuł Co mieści się

w temacie „ Kraków”? Autor przewrotnie rozpoczął artykuł od odpowiedzi na pytanie Co znajduje się poza tematem ”Kraków ”. Stwierdził, że miejsce projektowania, produkcji oraz osoba projektanta znaczka względnie całostki nie mogą stanowić o przynależności do zbioru. A zatem wyłączył ze zbioru o tematyce krakowskiej tzw. Wydanie Krakowskie

i „prowizoria groszowe”. Dyskusyjne dla autora były sprawy związane z zaliczeniem znaczków na których przedstawiano portrety osób i rocznice ich dotyczące, które w Krakowie były; urodzone, przebywające czasowo, pracujące i działające. Wątpliwości autora budziło zaliczanie do zbioru „Kraków” znaczków, kartek, stempli pocztowych na których przedstawiano place, ulice, budowle noszące od naszego miasta nazwę „krakowskie”. Wyjaśnienia wymagały, według autora, sprawy „erek” oraz cenzur wojskowych, a także listów ze zwykłymi datownikami Krakowa, których daty nawiązują do ważnych wydarzeń historycznych. Autor, zajmujący się już wówczas opracowaniem historii poczty w Krakowie proponował natomiast rozszerzenie zbioru „Kraków” o m.in. Pocztę peronową, zeszyciki ze znaczkami wydane przez Okręgową Dyrekcję Krakowską, listy ambulansowe z Krakowa i do Krakowa, frankatury mechaniczne, listy przedfilatelistyczne. W zakończeniu artykułu autor, stwierdził, że jest pożądane rozszerzenie zbioru „Kraków” przez specjalizowanie znaczków, kart i kopert należących do tematu. W tym sensie wskazane jest włączenie do zbiorów prób, odmian, błędów i makulatury. Do zbioru należy włączać poza tym karty pocztowe i listy, które różnią się od siebie datą sygnatury oraz ilością druku.

Miłośnicy Krakowa, a zarazem kolekcjonerzy znaków pocztowych należący do Klubu Zainteresowań „Cracoviana” podejmowali różne inicjatywy propagujące filatelistykę, budowali zbiory zgodnie ze swoimi zainteresowaniami oraz możliwościami. Do końca lat osiemdziesiątych XX wieku, pomimo problemów organizacyjnych i niewielkiej liczby członków Klubu potwierdzono w sprawozdaniach z działalności istnienie 19 zbiorów,

z których część była gotowa do ekspozycji na pokazach i wystawach, a część była w trakcie opracowywania. Do zbiorów tematycznych związanych z Krakowem zaliczono:

Historia poczty w Krakowie – 2 zbiory

Pocztowe znaki polecenia w Krakowie

Stemple pocztowe Krakowa do 1945 roku

Stemple z motywami krakowskimi

Frankatury mechaniczne Krakowa

Kraków w filatelistyce polskiej

Wydanie z okazji wyzwolenia Krakowa 1945 rok

Kraków światowe dziedzictwo kultury

Kraków kolebka kultury

Malarstwo i sztuka w zbiorach Krakowa

Architektura, sztuka i ludzie związani z Krakowem

Architektura Krakowa

Wawel – Zamek Królewski

Wawelskie wzgórze

Ołtarz Wita Stwosza.

Autorami zbiorów eksponowanych na wystawach w kraju i za granicą byli m. in. Andrzej Lipski, Janusz Adamczyk, Edward Knapczyk, Jan Malik. Zainteresowanie kolekcjonerów znaczków tematyką związaną z Krakowem wzrosło od 1983 roku, po zawieszeniu w dniu 31grudnia 1982 roku stanu wojennego w Polsce. Na wzrost zainteresowania filatelistów tematem „Kraków” wpłynęła głównie decyzja UNESCO

o wpisaniu w 1978 roku zabytkowego zespołu architektonicznego – historycznego Krakowa na listę najcenniejszych obiektów świata stanowiących dziedzictwo ludzkości. Skutkowało to powołaniem w Krakowie szeregu organizacji w tym Społecznego Komitetu Odnowy Zabytków Krakowa oraz włączeniem się Ministerstwa Łączności do popularyzacji idei odnowy Krakowa. Podjęte zostały decyzje o wydawaniu corocznie od 1983 roku do 1990 roku dwóch znaczków i dwóch kartek pocztowych oraz co trzy lata koperty

z wydrukowanym znakiem opłaty. Wydawnictwa te opracowane zostały przez Lucjana Piekarza według planu tematycznego po konsultacji z prof. Wiktorem Zinem. Przewidziano pokazywanie na znaczkach głównych zabytków starej architektury Krakowa, a na kartkach fragmentów i detali zabytkowych kamienic miasta. Na ilustracjach kartek i kopert przewidziano prezentację rysunków zabytkowych i innych cennych elementów architektury

i sztuki. Natomiast na stemplach pierwszego dnia obiegu – herby Krakowa z różnych epok historycznych.

Kraków będąc miejscem szczególnie doniosłych wydarzeń historycznych dla Polski

i Polaków był wykorzystywany jako miejsce organizowania imprez mających na celu przypominania tych wydarzeń. Obchody rocznicowe i jubileuszowe zyskiwały często oprawę filatelistyczną poprzez organizowanie pokazów i wystaw filatelistycznych o różnym stopniu od lokalnych do ogólnopolskich. Zbiory dotyczące Krakowa pojawiały się często na wystawach filatelistycznych organizowanych z różnych okazji i w różnych miejscach.

Do najważniejszych, organizowanych czy współorganizowanych przez Klub „Cracoviana” , zaliczają się wystawy m.in.: w 1989 roku z okazji 75. rocznicy wymarszu

z Krakowa Drużyn Strzelca; w 1991 roku „Dzieje poczty w Krakowie” zorganizowana

w 1991 roku w Muzeum Historycznym Miasta Krakowa w ramach imprez towarzyszących sympozjum KBWE (Komisja Bezpieczeństwa i Współpracy Europejskie);w 1994 roku

z okazji 80 rocznicy Wymarszu z Krakowa I. Kadrowej Kompanii Strzelca; w tym samym roku „Kraków 94” z okazji 200 rocznicy Insurekcji Kościuszkowskiej; w 1995 roku „Nauka, kultura, sztuka” w ramach Festiwalu „Dni Krakowa”; w 1998 roku Salon Filatelistyczny

w ramach obchodów 80. rocznicy pierwszej na świecie regularnej poczty lotniczej Wiedeń-Kraków-Lwów-Kijów; w tym samym roku Krajową Wystawę Filatelistyczną z okazji 20 rocznicy pontyfikatu papieża Jana Pawła II i 440 rocznicy Poczty Polskiej;, w 1999 roku wystawę „Kraków 99” –Jan Paweł II w Krakowie. Podkreślić należy owocną współpracę Klubu Zainteresowń „Cracoviana” z Okręgiem Poczty w Krakowie, a także Muzeum Historycznym miasta Krakowa.

Trzeba pamiętać, że Klub Zainteresowań „Cracoviana” powstał w okresie nadzwyczaj korzystnym dla filatelistyki krakowskiej. Kraków w latach 1967 – 1969 nosił nazwę „filatelistycznej stolicy Polski”. Kraków jest kolebką filatelistyki polskiej i z racji tego

w mieście odbyły się ogólnopolskie obchody 75. rocznicy polskiego ruchu filatelistycznego.

Z roku na rok rosła liczba zbieraczy abonamentowych oraz kolekcjonerów znaczków pocztowych, a także różnego rodzaju imprez z udziałem filatelistów. Zarząd Okręgu Krakowskiego Polskiego Związku Filatelistów dysponował, jako pierwszy w kraju, własnym Domem Filatelisty zlokalizowanym w kultowym miejscu Krakowa czyli przy ulicy Floriańskiej.

Od początku lat dziewięćdziesiątych XX wieku sytuacja krakowskiej filatelistyki zaczęła się zmieniać na gorsze. Okręg Krakowski PZF utracił w 1992 roku swoją siedzibę, a liczba członków związku gwałtownie malała. Klub „Cracoviana” stał się jedynym miejscem spotkań krakowskich filatelistów, dzięki pozyskaniu za sprawą prezesa Janusza Adamczyka, lokalu zarówno na klubowe spotkania jak i spotkania wymienne. Członkowie Klubu reprezentowali krakowską filatelistykę na wielu światowych i międzynarodowych wystawach filatelistycznych uzyskując wysokie miejsca. W 1999 roku Klub obchodził jubileusz 30- lecia upamiętniony wydaniem broszury „Jubileuszowy album Klubu Cracoviana 1969 – 1999”

Z końcem wieku XX Kraków znalazł się wśród miast, którym Komisja Europejska nadała miano „Europejskiego Miasta Kultury 2000”. Było to wydarzenie na skalę europejską,

a zarazem wielkie święto promocyjne miasta. Obchody tego święta wymagały specjalnej oprawy kulturalnej. Janusz Adamczyk, prezes Klubu, podjął starania na rzecz wydania przez Pocztę Polską czegoś rzeczywiście unikatowego. Zaproponował wydanie bloczka przedstawiającego panoramę Krakowa zamieszczoną w dziele „Liber cronicarum”, znanym

u nas jako „Kronika Świata” autorstwa Hartmana Schedla, wydanym w Norymberdze

w 1493 roku. Wykonania rytu bloczka podjął się najbardziej utytułowany rytownik Polski, światowej sławy grawer Czesłąw Słania. 26 kwietnia 2000 roku odbyła się w Urzędzie Miasta Krakowa uroczysta promocja bloczka z udziałem Prezydenta Miasta Krakowa i Dyrektora Generalnego Poczty Polskiej. Kraków zyskał w 2000 roku walor (blok cięty i ząbkowany) o wybitnej wartości artystycznej, który z powodzeniem został włączony do grupy tzw. „ambasadorów miasta Krakowa”. Był to spektakularny sukces Klubu Zainteresowań „Cracoviana” u progu XXI wieku.

Koniec części 1.

c.d.n

70. lecie Nowej Huty

                                           70. lecie Nowej Huty

            W moich wspomnieniach Nowa Huta kojarzy się z dwoma sklepami które często odwiedzałem w późnych latach siedemdziesiątych XX wieku. Pierwszym była księgarnia na Placu Centralnym, w której można było kupić nowości wydawnicze, trudne do zdobycia się w mieście czyli Krakowie, a drugim była „Filatelistyka” czyli świetnie wyposażony i świetnie prowadzony sklep ze znaczkami pocztowymi. Neon tego sklepu, jest już od dawna nie świecący, ale jego konstrukcja do dzisiaj jest widoczna, a nawet opisana na naszej klubowej stronie internetowej www.cracoviana.eu.

Wiele lat później do Nowej Huty jeździłem w odwiedziny do znajomych i przyjaciół, stałych mieszkańców oraz wynajmujących lokum. To w tamtych czasach zdobyłem, przechowywane do dzisiaj, informatory i przewodniki po Nowej Hucie i jej okolicach. Pierwszym przewodnikiem, otrzymanym w prezencie, był przewodnik, informator autorstwa Tadeusza Czubały, wydany w 1959 roku z okazji obchodu X lecia Nowej Huty (fot. 1).

Bogato ilustrowany zawierał zarówno historię miasta, część informacyjno-adresowa, ale przede wszystkim, ważne dla nie mieszkańca, plany osiedli.

Kilka lat później kupiłem u bukinisty ciekawy przewodnik napisany przez zespół znanych autorów: Czesław Bogusz, Kazimierz Sosnowski i Stanisław Pagaczewski pod tytułem Wycieczki z Nowej Huty (fot. 2).

Przewodnik wydany przez Państwowe Wydawnictwo„Sport i Turystyka” w 1954 roku, również bogato ilustrowany, obejmował informacje o terenach od Miechowa i Racławic na północy po Myślenice na południu i od Tenczynka na zachodzie do Brzeska na wschodzie.

W latach   dziewięćdziesiątych nabyłem u znajomego antykwariusza   małego formatu przewodnik wydany przez Koło Przewodników Zakładowych PTTK Huty im. Lenina (fot.3).

Jest to przewodnik z 1967 roku, którym trzeba było się posługiwać podczas zwiedzania huty bowiem zawierał sporo informacji technicznych i technologicznych. Hutę zwiedzałem w ramach wycieczki organizowanej m. in. przez Krakowskie Towarzystwo Ochrony Zabytków Techniki.

W późniejszym czasie to jest w roku 2004 uczestniczyłem w przygotowaniu opracowania Nowa Huta przeszłość i wizja. Studium muzeum rozproszonego wydanego drukiem w 2005 roku przez Muzeum Historyczne Miasta Krakowa w ramach „Biblioteki Krzysztoforskiej”. Jednym z moich zadań było przygotowanie dokumentacji fotograficznej walcowni zgniatacza, który to obiekt był przeznaczony do rozbiórki. W trakcie robienia fotografii uświadomiłem sobie ogrom obiektu, a wyposażenie w sprzęt i urządzenia zrobiły na mnie kolosalne wrażenie.

            Nie jedyne to sprawy które mnie zainteresowały w Nowej Hucie. Jako kolekcjoner znaków pocztowych ciekaw byłem zarówno historii poczty na obszarze zajętym przez hutę jak i na terenie przed podjęciem decyzji o budowie kombinatu. Pomocą okazały się artykuły autorstwa Jana Malika drukowane w Krakowskim Informatorze Filatelistycznym nr 3 z 1998 roku pt. Z kart historii poczty w Nowej Hucie oraz w Filateliście Małopolskim nr 1(34) z 1999 roku pt. Nowa Huta w filatelistyce.

Poczta Polska emitowała znaki pocztowe o tematyce związanej z hutą od 1951 roku. Były to: cztery znaczki pocztowe wprowadzone do obiegu w maj-czerwiec 1951 roku z widokiem huty Fi. 550 – 553 (fot.4);

 

karta ze znakiem opłaty z 1953 roku na którym jest również widok huty Fi. 135;

znaczek z serii wydanej z okazji 10 – lecia PRL –u z widokiem huty i napisem Huta im. Lenina Fi. 749 (fot.5).

W tym przypadku atrakcją dla filatelistów były arkusze z tzw. pustopolem pomiędzy znaczkami które wyglądały jak na fot. 6.

Dwie karty ze znakiem opłaty wydane w 1959 roku z okazji 10-lecia Huty im. Lenina

Fi.171 a,b. (fot. 7i 8) w części ilustracyjnej przedstawiające fragmenty huty.

   Do najciekawszych materiałów filatelistycznych należy, według mnie, udokumentowanie pocztowego wykorzystania wspomnianych znaczków czy całostek. Wybrane całości ofrankowane znaczkami z widokiem huty pokazane są na fot. 9- 15.

 

  • Pomimo wysokich nakładów znaczków z 1951 roku wahających się od 8 mil. szt. znaczka o nominale 90 groszy do ok. 110 mil szt. znaczka o nominale 60 groszy, całości ofrankowanych tymi znaczkami nie spotykam zbyt często. Natomiast pocztowe wykorzystanie znaczka z serii wydanej z okazji 10 – lecia PRL spotykane jest bardzo rzadko bowiem nakład tego znaczka wynosił niewiele ponad 2,5 mil. sztuk.

            Na fot.16 i 17 pokazane są koperty przesyłek listowych na których wykorzystano do skasowania znaczków opłaty pocztowej specjalne okolicznościowe datowniki o motywach związanych z Nową Hutą. W pierwszym przypadku jest to datownik okolicznościowy stosowany w Urzędzie Pocztowym Kraków 1 z okazji 20 –lecia Huty im. Lenina. W drugim przypadku jest to ilustrowana koperty wydana z okazji wystawy filatelistycznej organizowanej w Krakowie i Nowej Hucie dla uczczenia   35 rocznicy oswobodzenia Krakowa. Datownik okolicznościowy zawiera podobiznę znaczka z 1951 roku przedstawiającego widok huty.

 

 

            Na fot. 18 jest pokazana koperta przesyłki listowej, poleconej   ofrankowana znaczkami w wizerunkiem Jana Kochanowskiego   wydanymi z okazji 450 rocznicy urodzin poety z odciśniętymi datownikami okolicznościowymi z wystawy oraz erką z Urzędu Pocztowego Kraków 28 czyli z urzędu w Nowej Hucie o czym świadczy odbitka datownika na erce.

            Zapewne jest jeszcze wiele ciekawych informacji i materiałów dotyczących przewodników i informatorów o Nowej Hucie, ciekawostek dotyczących poczty i filatelistyki w całym siedemdziesięcioleciu Nowej Huty, a także pocztowego wykorzystania znaków pocztowych wydanych przez Pocztę Polska z różnych okazji związanych z   Nową Hutą. Podane wyżej informacje są jedynie przypomnieniem o wybranych materiałach, które są w moim posiadaniu.

                                                                                                     Jerzy Duda  

           

  

  

                

           

Ołtarz Mariacki

W grudniu 2018 roku ukazała się   naukowa publikacja zwarta Koła Naukowego Prawnej Ochrony Dóbr Kultury Towarzystwa Biblioteki Słuchaczów Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego pt. Problemy ochrony prawnej sportowego dziedzictwa kulturalnego i mechanizmy prawa sportowego. Praca zbiorowa jest pod redakcją naukową Piotra Dobosza, Michała Bilińskiego, Witolda Górnego, Anny Mazur, Macieja Hadla, Adama Kozienia.

            W publikacji wykorzystano artykuł   autorstwa Jerzego Dudy przygotowany na okoliczność obchodów inicjowanych przez Ogólnopolski Klub Filatelistów „Cracoviana” dotyczących 70. rocznicy powrotu   Ołtarza Mariackiego do Krakowa (1946 –2016). Warto przypomnieć, że z okazji jubileuszu Klub „Cracoviana” przygotował album składający się z 32 numerowanych ilustracji wydanych na wzór Fi. nr Cp:57 (Cp:55), którego wydrukowano 150 egzemplarzy.

            Artykuł pt. Ołtarz Mariacki i jego twórca w pocztowej i kolekcjonerskiej dokumentacji – studium przypadku materii ochrony prawnej, prezentujemy na naszej stronie internetowej za zgodą wydawcy.

link do artykułu